Sa mạc lớn nhất thế giới ở đâu và vì sao không phải Sahara?

Nhắc đến sa mạc, nhiều người thường hình dung những đụn cát vàng trải dài dưới nắng nóng. Sa mạc lớn nhất thế giới thực chất là Nam Cực, một vùng hoang mạc lạnh có diện tích khoảng 14 triệu km², lớn hơn đáng kể so với Sahara. Kết luận này dựa trên lượng mưa cực thấp chứ không phụ thuộc nhiệt độ hay cảnh quan cát.

Việc hiểu đúng khái niệm sa mạc giúp chúng ta nhìn rõ hơn sự đa dạng của khí hậu và địa hình Trái Đất.

1. Sa mạc lớn nhất thế giới ở đâu?

Câu trả lời là hoang mạc Nam Cực, bao phủ gần như toàn bộ lục địa nằm quanh cực Nam của Trái Đất. Khu vực này có diện tích xấp xỉ 14 triệu km², trong đó phần lớn bề mặt được phủ bởi lớp băng dày.

Nam Cực được công nhận là sa mạc vì lượng mưa trung bình hằng năm cực thấp. Ở khu vực nội địa, lượng giáng thủy quy đổi ra nước có thể chỉ vài chục milimét mỗi năm, thấp hơn nhiều vùng hoang mạc nóng.

Một số đặc điểm nổi bật của sa mạc lớn nhất thế giới gồm:

• Diện tích khoảng 14 triệu km².

• Nằm gần như 100% trong vòng Nam Cực.

• Khoảng 98% bề mặt được băng bao phủ.

• Nhiệt độ mùa đông tại vùng nội địa có thể xuống dưới -60°C.

• Không có dân cư bản địa sinh sống.

• Hệ sinh thái tập trung chủ yếu ven biển và trên các đảo lân cận.

Như vậy, diện tích lớn không đồng nghĩa khu vực phải có những cồn cát khổng lồ. Nam Cực là ví dụ điển hình cho một sa mạc lạnh, nơi thiếu nước ở dạng lỏng dù sở hữu trữ lượng băng rất lớn.

2. Vì sao Nam Cực vẫn được gọi là sa mạc?

Yếu tố quyết định một khu vực có phải sa mạc hay không là lượng giáng thủy, không phải nhiệt độ. Giáng thủy gồm mưa, tuyết, mưa đá hoặc bất kỳ dạng nước nào rơi từ khí quyển xuống mặt đất.

Thông thường, khu vực nhận lượng giáng thủy dưới khoảng 250 mm mỗi năm có thể được xếp vào nhóm khí hậu sa mạc. Tại nội địa Nam Cực, lượng tuyết rơi rất ít, độ ẩm thấp và tốc độ bốc hơi hoặc thăng hoa có thể lớn hơn lượng nước được bổ sung.

2.1. Băng nhiều nhưng nước sử dụng rất ít

Nam Cực chứa phần lớn lượng nước ngọt đóng băng của hành tinh. Tuy nhiên, điều đó không làm khu vực trở nên ẩm ướt theo nghĩa khí hậu.

Nước tại đây chủ yếu tồn tại dưới dạng:

• Băng tích tụ qua hàng trăm nghìn năm.

• Tuyết bị nén thành các lớp băng siêu dày.

• Hơi nước với hàm lượng rất thấp trong không khí.

• Một số hồ nằm sâu dưới lớp băng.

Vì nhiệt độ quá thấp, lượng nước lỏng trên bề mặt rất hạn chế. Thực vật và động vật vì thế phải thích nghi với điều kiện khô, lạnh và thiếu nguồn thức ăn.

2.2. Không khí lạnh nhưng giữ được rất ít hơi nước

Không khí càng lạnh thì khả năng chứa hơi nước càng thấp. Khối khí lạnh tại Nam Cực vì thế rất khô, khiến mây và tuyết khó hình thành hơn so với nhiều khu vực khác.

Bên cạnh đó, áp suất cao trên lục địa thường tạo ra luồng không khí đi xuống. Quá trình này hạn chế sự hình thành mây và tiếp tục duy trì điều kiện khô hạn.

Đây là lý do sa mạc lớn nhất có thể phủ đầy băng nhưng vẫn thuộc nhóm những nơi khô nhất hành tinh.

3. Sahara đứng thứ mấy trong danh sách các sa mạc?

Sahara là sa mạc nóng lớn nhất thế giới, nhưng chỉ đứng thứ ba nếu tính tất cả các loại hoang mạc. Xếp trên Sahara là Nam Cực và Bắc Cực.

Sahara trải rộng qua nhiều quốc gia Bắc Phi, gồm Algeria, Ai Cập, Libya, Mali, Mauritania, Morocco, Niger, Sudan, Chad và Tunisia. Khu vực này nổi tiếng với nhiệt độ cao, lượng mưa thấp, các cao nguyên đá và những biển cát rộng lớn.

Khi đặt câu hỏi sa mạc nào lớn nhất thế giới, người đọc cần phân biệt hai cách trả lời:

• Nếu tính mọi loại sa mạc: Nam Cực đứng đầu.

• Nếu chỉ tính sa mạc nóng: Sahara đứng đầu.

Sự nhầm lẫn chủ yếu xuất phát từ hình ảnh phổ biến trong phim ảnh, sách báo và chương trình giáo dục, nơi sa mạc thường được minh họa bằng cát vàng, lạc đà và nắng nóng.

4. Trên thế giới có những loại sa mạc nào?

Để hiểu đúng về sa mạc lớn nhất thế giới, cần biết rằng sa mạc không chỉ được chia thành nóng và lạnh. Chúng có thể hình thành bởi nhiều cơ chế khí hậu và địa hình khác nhau.

4.1. Sa mạc nóng cận nhiệt đới

Những khu vực này thường nằm gần chí tuyến, nơi không khí khô từ tầng cao đi xuống, làm hạn chế mây và mưa.

Ví dụ:

• Sahara.

• Sa mạc Arab.

• Kalahari.

• Sa mạc Australia.

4.2. Sa mạc lạnh

Sa mạc lạnh có lượng mưa thấp nhưng nhiệt độ có thể giảm sâu, đặc biệt vào mùa đông.

Ví dụ:

• Nam Cực.

• Bắc Cực.

• Gobi.

• Great Basin tại Mỹ.

4.3. Sa mạc ven biển

Loại sa mạc này thường xuất hiện gần các dòng biển lạnh. Không khí có thể có sương mù nhưng rất ít mưa do khó bốc lên và ngưng tụ thành mây mưa.

Ví dụ:

• Atacama tại Nam Mỹ.

• Namib ở châu Phi.

Atacama được xem là một trong những khu vực không thuộc vùng cực khô nhất hành tinh. Một số địa điểm tại đây có thể nhiều năm gần như không ghi nhận lượng mưa đáng kể.

4.4. Sa mạc khuất mưa

Khi khối khí ẩm vượt qua một dãy núi, hơi nước thường rơi xuống ở sườn đón gió. Phía bên kia núi nhận luồng khí khô hơn và có thể hình thành sa mạc.

Các khu vực thuộc Patagonia hoặc Great Basin là ví dụ về ảnh hưởng của hiệu ứng khuất mưa.

5. Nam Cực có chịu tác động của biến đổi khí hậu không?

Dù là sa mạc lớn nhất thế giới, Nam Cực không nằm ngoài ảnh hưởng của khí hậu toàn cầu. Các khu vực khác nhau trên lục địa có thể phản ứng không giống nhau, nhưng xu hướng mất băng ở một số vùng đang được giới khoa học đặc biệt quan tâm.

Những biến đổi này có thể tác động mạnh đến:

• Mực nước biển toàn cầu.

• Độ mặn và tuần hoàn đại dương.

• Hệ sinh thái biển phía Nam.

• Phạm vi băng biển theo mùa.

• Nơi sinh sản và tìm thức ăn của chim cánh cụt, hải cẩu.

• Khả năng hấp thụ nhiệt và carbon của các đại dương.

Trong các bản tin tổng hợp, thông tin “băng biển Nam Cực giảm” đôi khi bị nhầm với “toàn bộ lục địa Nam Cực đang tan”. Trên thực tế, cần phân biệt băng biển nổi trên đại dương với các khối băng nằm trên đất liền. Băng đất liền mất đi mới trực tiếp làm tăng mực nước biển đáng kể.

6. Những sự thật thú vị về sa mạc lớn nhất thế giới

Nam Cực còn chứa nhiều đặc điểm khiến khu vực này trở thành một phòng thí nghiệm tự nhiên đặc biệt:

• Không thuộc chủ quyền riêng của bất cứ quốc gia nào cả.

• Hoạt động khoa học được điều phối theo hệ thống hiệp ước quốc tế.

• Không có cư dân bản địa sinh sống lâu dài.

• Dân số tại các trạm nghiên cứu thay đổi theo mùa.

• Có những thung lũng khô gần như không phủ băng.

• Một số hồ nước nằm sâu dưới lớp băng hàng kilomet.

• Gió katabatic có thể đạt tốc độ rất lớn.

• Thời gian ngày và đêm có thể kéo dài nhiều tháng.

Cụm từ sa mạc lớn nhất vì thế không chỉ nói về diện tích. Nam Cực còn nổi bật bởi độ lạnh, độ cao, lượng băng, điều kiện khô hạn và vai trò đối với hệ thống khí hậu toàn cầu.

7. Tổng kết

Sa mạc lớn nhất thế giới là Nam Cực với diện tích khoảng 14 triệu km², không phải Sahara như nhiều người vẫn nghĩ. Nam Cực được xếp vào nhóm sa mạc vì lượng giáng thủy cực thấp, dù phần lớn bề mặt phủ băng. Sahara chỉ giữ vị trí sa mạc nóng lớn nhất. 

Hiểu đúng định nghĩa giúp chúng ta nhận ra sa mạc có thể rất nóng, rất lạnh, nhiều cát hoặc phủ băng nhưng đều mang đặc điểm chung là khô hạn.

Nguồn: Sưu tầm